REVIEWED
Acute cholecystitis

एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस (पित्ताशयमा हुने तीव्र सूजन)

एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस भनेको पित्ताशयमा आउने समस्या (सुंनिने) हो। यो समस्या सामान्यतया तब हुन्छ जब पित्ताशयको ढुङ्गाले सिस्टिक डक्ट (पित्ताशयको मुख्य नली) लाई थुनिदिन्छ। पित्ताशय कलेजोको तल रहेको एउटा सानो अङ्ग हो, र सिस्टिक डक्ट यसको मुख्य नली हो। पित्ताशयको ढुङ्गा भनेको पित्ताशय भित्र बन्ने साना, कडा टुक्राहरू हुन्, जुन प्रायः कोलेस्ट्रोल (रगतमा पाइने एक प्रकारको चिल्लो पदार्थ) बाट बन्छन्। धेरै वयस्कहरूमा पित्ताशयको ढुङ्गा हुन्छ र प्रायः यसले कुनै समस्या गर्दैन, तर कहिलेकाहीं यसले अचानक तीव्र पेट दुखाइ - जसलाई बाइलियरी कोलिक (पित्ताशयसँग सम्बन्धित अचानक हुने तीव्र दुखाइ) भनिन्छ , र यसले एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस निम्त्याउन सक्छ।

लक्षणहरू

एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस प्रायः पेटको माथिल्लो दाहिने भागमा अचानक तीव्र दुखाइबाट सुरु हुन्छ। यो दुखाइ दाहिने काँधतिर पनि फैलिन सक्छ। दुखेको ठाउँ छोएमा धेरै पीडा हुन्छ, र गहिरो सास फेर्दा दुखाइ झन् बढ्न सक्छ। पेटको अरू दुखाइभन्दा फरक, एक्यूट कोलेसिस्टाइटिसको दुखाइ सामान्यतया लगातार रहन्छ र केही घण्टामा आफैँ ठीक हुँदैन।

यसका साथै, केही मानिसहरूमा यी लक्षणहरू पनि देखिन सक्छन्:

• ज्वरो आउनु

• वाकवाकी लाग्नु

• बान्ता हुनु

• पसिना आउनु

• भोक नलाग्नु

• जन्डिस (छाला र आँखाको सेतो भाग पहेँलो हुनु)

• पेटमा सुन्निएको वा फुलेको देखिनु

खतराका संकेत

यदि तपाईंलाई पेटमा अचानक तीव्र दुखाइ भयो, विशेष गरी त्यो दुखाइ केही घण्टाभन्दा बढी समय रहिरह्यो वा छाला र आँखा पहेँलो हुने (जन्डिस) र तीव्र ज्वरो जस्ता अन्य लक्षणहरू पनि देखिए भने, तुरुन्तै कुनै चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीकहाँ जानुहोस्। यदि तुरुन्त चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीसम्म पुग्न सकिएन भने, आफ्नो नजिकको आकस्मिक स्वास्थ्य सेवामा सम्पर्क गर्नुहोस्। एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस को समयमै पहिचान र उपचार हुनु अत्यन्त जरुरी छ, किनकि ढिलाइ गर्दा गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरू आउन सक्छन्।

घरमै गर्न सकिने हेरचाह

एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस लाई सधैं रोक्न सम्भव नहुन सक्छ, तर पित्ताशयमा ढुङ्गा नबन्ने उपाय अपनाएर यसको जोखिम धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ।

पित्ताशयमा ढुङ्गा बन्ने सम्भावना कम गर्ने एउटा मुख्य तरिका भनेको स्वस्थ र सन्तुलित खानपान गर्नु हो। कोलेस्ट्रोल बढी भएका खानेकुरा कम खानाले मद्दत गर्न सक्छ, किनभने कोलेस्ट्रोलले पित्ताशयमा ढुङ्गा बन्न सघाउँछ भन्ने मानिन्छ। शरीरमा मोटोपन हुँदा पनि पित्ताशयमा ढुङ्गा बन्ने जोखिम बढ्छ। त्यसैले स्वस्थ खानपान र नियमित व्यायामद्वारा तौल नियन्त्रणमा राख्नु जरुरी छ। तर एकदमै कम क्यालोरी खाने वा छिटो तौल घटाउने तरिका अपनाउनु भने राम्रो होइन। यस्ता तरिकाले पित्तको रासायनिक सन्तुलन बिग्रन सक्छ र उल्टै पित्ताशयमा ढुङ्गा बन्ने जोखिम बढाउन सक्छ भन्ने प्रमाण छ। बिस्तारै र क्रमशः तौल घटाउनु धेरै सुरक्षित र प्रभावकारी हुन्छ।

पित्ताशय कलेजोको ठीक तलतिर रहने, नासपाती आकारको सानो अङ्ग हो। यसको मुख्य काम भनेको पित्त जम्मा गर्नु र गाढा बनाउनु हो। कलेजोले बनाउने पित्त नामक तरल पदार्थले खानामा भएको चिल्लो पचाउन र शरीरबाट हानिकारक पदार्थ बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ। यो पित्त कलेजोबाट साना नलीहरू, जसलाई पित्त नली भनिन्छ, हुँदै पित्ताशयमा जम्मा हुन्छ। जरुरत परेका बेला पित्ताशयले यो पित्तलाई पाचन प्रणालीमा पठाउँछ। पित्ताशय उपयोगी भए पनि यो शरीरको अनिवार्य अङ्ग भने होइन। यसलाई शल्यक्रिया (शरीर काटेर गरिने उपचार) द्वारा सुरक्षित रूपमा निकाल्न सकिन्छ, र त्यसपछि पनि शरीरले सामान्य रूपमा खाना पचाउन सक्छ।

उपचार

Acute cholecystitis - Treatment

जब तपाईंलाई पेटमा तीव्र दुखाइ हुन्छ, त्यस बेला डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीले Murphy's sign भनिने एउटा सरल परीक्षण गर्न सक्नुहुन्छ। यस परीक्षणमा तपाईंलाई गहिरो सास लिन भनिन्छ र त्यसैबेला डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नो हात तपाईंको माथिल्लो पेटमा, खासगरी करङको ठ्याक्कै मुनि, बिस्तारै थिच्नुहुन्छ। सास भित्र लिँदा तपाईंको पित्ताशय तल झर्छ। यदि एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस भएको छ भने, पित्ताशय डाक्टरको हातसँग छुनासाथ तपाईंलाई एक्कासि तीखो दुखाइ महसुस हुन्छ।

यदि तपाईंका लक्षणहरूले एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस तर्फ संकेत गर्छन् भने, डाक्टर वा स्वास्थ्यकर्मीले तपाईंलाई थप जाँच र आवश्यक उपचारका लागि तुरुन्तै अस्पताल पठाउनुहुनेछ। अस्पतालमा तपाईंका केही परीक्षणहरू हुन सक्छन्, जस्तै:

• रगत परीक्षण: यसले तपाईंको शरीरभित्र सूजनका संकेतहरू छन् कि छैनन् भनी पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ।

• अल्ट्रासाउन्ड स्क्यान (ध्वनि तरंगद्वारा शरीर भित्रको तस्बिर लिने विधि): यस स्क्यानले पित्ताशयमा ढुङ्गा छन् कि वा अन्य कुनै समस्या छ कि भनी हेर्छ।

डाक्टरलाई सोध्न मिल्ने प्रश्नहरू

डाक्टरकहाँ जाँदा तनाव हुनु स्वाभाविक हो, खासगरी जब पीडा भइरहेको छ वा स्वास्थ्यको बारेमा चिन्ता लागेको छ। अगाडि नै आफ्ना प्रश्नहरू लेखेर राख्दा भेटको समयलाई राम्रोसँग उपयोग गर्न सकिन्छ। यदि तपाईंलाई एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस भएको हो कि भन्ने लागेको छ भने, डाक्टरलाई यी प्रश्नहरू सोध्न सक्नुहुन्छ:

मेरो पीडा र अन्य लक्षणहरूको सम्भावित कारण के हो?

के यो एक्यूट कोलेसिस्टाइटिस हुन सक्छ, वा अरू कुनै कारणले पनि यस्ता लक्षण देखिन सक्छन्?

के परीक्षणहरूले समस्या पत्ता लगाउन मद्दत गर्छन्?

मेरो उपचारका लागि कस्ता विकल्पहरू उपलब्ध छन्?

के उपचारका लागि अस्पताल भर्ना हुनु पर्छ?

यो अवस्थाको उपचार नगरियो वा ढिलाइ भयो भने के हुन सक्छ?

निको हुन कति समय लाग्न सक्छ?

निको हुँदै गर्दा कुन खानेकुरा वा शारीरिक गतिविधिहरूबाट टाढा रहनु पर्छ?

यो समस्या फेरि नहोस् भनेर के गर्न सकिन्छ?

कुन लक्षणहरू देखिए तुरुन्त डाक्टरकहाँ जानु पर्छ वा तत्काल स्वास्थ्य सेवा खोज्नु पर्छ?

नेपालमा उपचारको बाटो

यदि तपाईंलाई हल्का वा तत्काल नभएका लक्षणहरू छन् भने, मूल्याङ्कनका लागि नजिकैको स्वास्थ्य चौकी, क्लिनिक, वा अस्पतालको बहिरंग विभागमा जानुहोस्। यदि लक्षणहरू गम्भीर छन्, झन् बढ्दै छन्, वा तपाईंलाई चिन्ता लागिरहेको छ भने, ढिला नगरी नजिकैको अस्पतालको आकस्मिक विभागमा सिधै जानुहोस्। तपाईंको क्षेत्रमा एम्बुलेन्स वा आकस्मिक यातायात सेवा उपलब्ध छ भने, छिटो उपचार पाउन सहयोगका लागि तुरुन्तै फोन गर्न नहिचकिचाउनुहोस्।

महत्त्वपूर्ण सूचना

यो जानकारी सामान्य स्वास्थ्य जानकारीका लागि मात्र हो। यसलाई डाक्टरको सल्लाह, जाँच, निदान, उपचार वा आपतकालीन सेवाको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।